Witamy w tej przestrzeni i witamy naszego pierwszego gościa. Pozwólcie, że go przedstawię. Dziś jest z nami specjalista z branży IT, twórca oprogramowania oraz konsultant specjalizujący się w automatyzacji biznesu i Sztucznej Inteligencji. Powitajmy Ricarda Pianę.
Cześć Davide, dziękuję za zaproszenie. Ponowne spotkanie tutaj, po tylu latach i tylu przemierzonych galaktykach, to wspaniała niespodzianka. Na szczęście nie musimy już sprawdzać, czy floty wróciły do bazy.
Czy możemy mówić sobie po imieniu, tak jak zawsze? (Zapytałem go, czy możemy przejść na „ty”, ponieważ znamy się z Ricardem w świecie cyfrowym od wielu lat – dokładnie od czasów, gdy ja grałem, a on był mistrzem gry w Wardrome.)
Zdecydowanie tak. Przejście teraz na formę „pan” byłoby incydentem dyplomatycznym poważniejszym niż te, które widywaliśmy na Wardrome.
Dziękuję. Opowiesz nam, czym było Wardrome i co w tamtych czasach oznaczało zarządzanie tak rozbudowanym uniwersum strategicznym?
Nie potrafię mówić o Wardrome w czasie przeszłym. Była to gra, oczywiście, ale też długi rozdział mojego życia. Miejsce bez geografii, w którym poznałem prawdziwych ludzi, widziałem rodzące się przyjaźnie, sojusze, urazy, cierpliwą dyplomację i wojny wypowiadane z powodu jednego źle sformułowanego zdania. Wchodziło się tam, by zbudować imperium, a często zostawało dla innych. Niezwykłe było to, że uniwersum stworzone z liczb i kodu potrafiło mieć pamięć – i ta pamięć nie należała już wyłącznie do mnie. Była to trwała, strategiczna gra przeglądarkowa z układami gwiezdnymi do odkrywania, gospodarkami do zarządzania, flotami do przemieszczania, traktatami do dotrzymywania lub zdradzania. Poziom złożoności był nieprzyzwoicie wysoki i mówię to z pełną sympatią. Ktoś żartował, że aby nauczyć się grać, trzeba mieć doktorat. I nie mijał się z prawdą. Zasady trzymały się za ręce albo okładały pięściami, a drobny wybór potrafił po tygodniach zachwiać równowagą całych imperiów. Chciałem świata zdolnego żyć dalej nawet wtedy, gdy przestawałem na niego patrzeć. Na szczęście gracze sami dbali o to, by udowodnić mi, że nie mam nad nim pełnej kontroli. Za tym światem stały setki tysięcy linijek „spaghetti PHP”. Bezładna masa, która rosła przez lata wśród przebłysków intuicji, poprawek, długich nocy i łatek stających się fundamentami. Dziś architekt oprogramowania pewnie wezwałby obronę cywilną. Ja żyłem w środku tego kodu i nie zawsze potrafiłem znaleźć właściwą drogę. Spędzałem godziny na tropieniu jednego błędu, dni na projektowaniu mechaniki, lata na słuchaniu graczy domagających się, by świat był bardziej sprawiedliwy – albo bardziej niesprawiedliwy, gdy było im to na rękę. Byłem mistrzem gry. Oznaczało to bycie programistą, arbitrem, ekonomistą, sędzią, a okazjonalnie prowincjonalnym bóstwem – tyle że bez przywileju wszechwiedzy. Najbardziej zapadło mi w pamięć wspomnienie ludzi poważnie dyskutujących o czymś, co sam wymyśliłem. W pewnym momencie Wardrome przestało należeć wyłącznie do mnie. Stało się też ich. I to jest chyba najlepszy efekt, jaki może spotkać kogoś, kto tworzy grę. Tak naprawdę nigdy jej nie porzuciłem. Niedawno opublikowałem na wardrome.com trójwymiarową wersję klasyka, przenosząc dawne mechaniki strategiczne w 3D. Buduję też zupełnie nowe Wardrome. Zacząłem w Unity, ale ostatecznie postanowiłem wrócić do przeglądarki, tam, gdzie ta historia się zaczęła. Będzie trójwymiarowe, bardziej interaktywne, bliższe postaciom i ich losom: chciałbym, aby gracz czuł się jak wewnątrz space opery, jak w jednym z tych klasycznych seriali science fiction, w których statek, załoga i podejmowane decyzje liczą się tak samo jak bitwy. Nie tylko dowodzić galaktyką, ale w niej zamieszkać. Być może wciąż szukam tego samego: świata, do którego ktoś wchodzi i odnajduje ścieżki, których nie przewidziałem. Tym razem już bez spaghetti PHP.
W jaki sposób projektowanie strategicznej gry przeglądarkowej oraz zarządzanie jej równowagą i społecznością wpłynęło na Twoje dzisiejsze podejście do inżynierii oprogramowania i rozwiązywania problemów biznesowych?
Wardrome nauczyło mnie nie ufać systemom, które wyglądają idealnie na papierze. Dopóki zasada pozostaje zapisana, jest tylko zasadą. Kiedy spotyka się z człowiekiem, staje się zachowaniem, a to zachowanie obiera kierunki, których nie przewidział żaden diagram. Gracze znajdowali skróty, łączyli mechaniki, zamieniali nieistotne detale w narzędzia władzy. Czasem był to błąd do naprawienia. Innym razem była to gra pokazująca mi coś, czego sam nie dostrzegłem. Tam nauczyłem się patrzeć na relacje przed funkcjami. Niewielka zmiana w handlu mogła wywołać wojnę; poprawka pomyślana tak, by uczynić system sprawiedliwszym, potrafiła nagrodzić dokładnie tych, którzy tego nie potrzebowali. Kod wykonywał instrukcje, ale konsekwencje tworzyli ludzie. Najtrudniejszym zadaniem było odróżnienie błędu od nieoczekiwanego rezultatu – pozwolenie światu na ruch bez zrzekania się odpowiedzialności za utrzymanie go w całości. W firmach odnajduję dokładnie tę samą geografię. Istnieją procedury oficjalne i procedury prawdziwe – te, których nie ma w żadnym podręczniku, ale które pozwalają dociągnąć pracę do wieczora. Są ludzie obchodzący oprogramowanie, ponieważ oprogramowanie ich nie zrozumiało, oraz menedżerowie proszący o nowe funkcje, gdy problemem jest źle postawione pytanie. Zanim napiszę kod, staram się słuchać. Kto na kogo czeka? Gdzie zatrzymuje się informacja? Jaki bezsensowny gest jest powtarzany sto razy, bo nikt nigdy nie miał czasu go zakwestionować? Nie bardzo wierzę w drobiazgową kontrolę. Wierzę w koordynację, zrozumiałe zasady i narzędzia, które dają ludziom przestrzeń do dobrego wykonywania swojej pracy. Być może na tym właśnie polega cały związek między galaktycznym imperium a firmą: system działa wtedy, gdy jego części potrafią ze sobą rozmawiać. I na szczęście w biurze znacznie rzadziej zdarza się, by zmiana w cenniku wywołała bombardowanie planety.
Po doświadczeniach z Wardrome Twoja ścieżka zawodowa skrzyżowała się z innymi złożonymi projektami, w tym z Vistagare. Czego dotyczył ten projekt i jakie wyzwania techniczne oraz architektoniczne przed Tobą postawił?
Vistagare narodziło się z irytacji. Wiele moich projektów zaczyna się w ten sposób: widzę coś, co powinno być proste, odkrywam, że uczyniono to niemal niemożliwym do przejścia, i nabieram ochoty, by to rozłożyć na czynniki pierwsze. W tym przypadku chodziło o zamówienia publiczne. Dane dostępne, formalnie otwarte, ale rozproszone po źródłach, kodach, klasyfikacjach i dokumentach, które zdają się wymagać od czytelnika specjalizacji z archeologii administracyjnej. Chciałem odpowiedzi na elementarne pytania: co jest przedmiotem przetargu, gdzie, za ile i jakie daje szanse przedsiębiorstwom? Dlaczego nie można zobaczyć tego na mapie, wyszukać zwykłymi słowami, zrozumieć, co dzieje się w danym regionie? Zacząłem więc budować Vistagare: zbierać informacje publiczne, składać je w całość, łączyć w relacje i oddawać w formie wreszcie czytelnej. Nie kolejne repozytorium dokumentów, lecz sposób na poruszanie się po nich. Główna trudność pojawia się jeszcze przed interfejsem. Prawdziwe dane nie są uprzejme: przychodzą niekompletne, przeczą same sobie, zmieniają format, ukrywają sens w czterdziestostronicowych plikach PDF. Trzeba je pozyskać, znormalizować, sklasyfikować, zlokalizować geograficznie, rozpoznać duplikaty i powiązania, zrozumieć, co można stwierdzić z pewnością, a co wymaga weryfikacji. Sztuczna inteligencja pomaga czytać i interpretować, ale nie może stać się wymówką do rezygnacji z rzetelności. Elegancka i błędna odpowiedź pozostaje błędną odpowiedzią. Jest tu pewne pokrewieństwo, które mnie bawi. W Wardrome sam budowałem świat i prosiłem graczy, by się w nim odnaleźli. W Vistagare świat już istnieje, ze wszystkimi swoimi regułami, a ja próbuję uczynić go przejezdnym. W pierwszym przypadku wymyślałem złożoność. W drugim staram się usunąć tę, która jest zbędna. Nie jestem pewien, czy ta druga praca jest prostsza.
W jaki sposób to doświadczenie ukształtowało Twoje spojrzenie na wartość danych i zarządzanie informacją w firmach oraz instytucjach regionalnych?
Przez długi czas myliliśmy dostępność danych z możliwością ich zrozumienia. Coś może być publiczne, a mimo to pozostać niewidoczne. Wystarczy zakopać to pod odpowiednią liczbą pól, skrótów, formatów i wirtualnych okienek. Przejrzystość, gdy dotarcie do niej wymaga osobnego zawodu, grozi tym, że stanie się jedynie ładnie wydrukowanym słowem na portalu. To nie jest problem wyłącznie administracji publicznej. Wchodzę do firm, które posiadają już niemal wszystkie potrzebne informacje, a mimo to nieustannie ich szukają. Są w trzech systemach ERP, pięciu arkuszach Excela, w e-mailach, wiadomościach, a przede wszystkim w głowie tej jednej osoby, do której wszyscy dzwonią, gdy coś się zatnie. Dane istnieją, ale się ze sobą nie spotykają. Wtedy przepisuje się je ponownie, czeka, wykonuje pracę od nowa. Nauczyliśmy się informatyzować również przeszkody. Vistagare utwierdziło mnie w przekonaniu, że właściwe pytanie nie brzmi: „jakie dane możemy wyświetlić?”, lecz: „co człowiek chce zrozumieć?”. Jeśli mały przedsiębiorca szuka możliwości w swojej okolicy, nie powinien uczyć się języka baz danych, zanim zdoła je znaleźć. Powinien zadać pytanie, otrzymać ścieżkę prowadzącą do odpowiedzi, móc dotrzeć do źródła i je zweryfikować. Prostota nie polega na ukrywaniu złożoności za wszelką cenę; polega na wykonaniu niezbędnej pracy tak, aby nie musiał jej dźwigać użytkownik narzędzia. Dziś AI pozwala zbliżyć się do tej idei nawet wtedy, gdy informacje są rozproszone w nieustrukturyzowanych dokumentach i tekstach. Ale wartość nie leży w produkowaniu kolejnych słów, klasyfikacji czy wykresów. Leży w momencie, gdy dana informacja trafia do kogoś i pozwala mu podjąć decyzję. Do tej chwili jest tylko przechowywanym materiałem. Potem, być może, staje się wiedzą. A jeśli mamy szczęście, staje się również działaniem.
A teraz porozmawiajmy o najnowszym projekcie – tym „małym”, który wcale mały nie jest: YOBY.fun. Muszę przyznać, że kiedy go zobaczyłem, od razu poczułem jego rozmach – od ogromu samego przedsięwzięcia po grupę odbiorców, do której jest skierowany. Opowiesz nam o nim?
YOBY jest małe tylko z perspektywy kogoś, kto patrzy z góry. Są tam stawy, norki, zwierzątka, targowiska i niebo do zdobycia. Wygląda jak łagodny świat. Pod spodem kryje się jednak bardzo poważne pytanie: dlaczego dorastamy, wiedząc tak wiele rzeczy, a jednocześnie wiedząc tak mało o pieniądzach, wyrzeczeniach i codziennych wyborach, do których zmuszają nas finanse? Edukacja finansowa jest często przedstawiana jako dodatkowy przedmiot, lekcja do przeprowadzenia, gdy znajdzie się wolna godzina. Ja chciałem, aby była doświadczeniem. Nie kursem z doklejonymi kilkoma żabkami, bo dzieci natychmiast rozpoznają przebraną lekcję. Prawdziwą grą, w której wydanie wszystkiego ma swoje skutki, czekanie rodzi nowe możliwości, a wybór jednej drogi oznacza rezygnację z innej. Oszczędzanie można przeżyć, zanim zostanie zdefiniowane. Wtedy słowo pojawia się później, gdy ma już swoje znaczenie. Świat rozciąga się między powierzchnią stawów, podziemiem a niebem; spotyka się tam postacie, aktywności, quizy, targowiska i drobne cele. Projekt jest pomyślany przede wszystkim dla dzieci w wieku od ośmiu do trzynastu lat, ale wokół nich są rodziny i nauczyciele. Szkoły mogą tworzyć klasy, proponować zadania i towarzyszyć w tej drodze; rodzice mogą ją śledzić i przenosić te rozmowy poza ekran. Ponieważ prawdziwym sprawdzianem nie jest sama gra. Jest nim chwila, w której dziecko, stając przed realnym wyborem, rozpoznaje coś, czego już doświadczyło. YOBY powstaje w siedmiu językach. Nie po to, by dodać flagi na stronie internetowej, ale dlatego, że te pytania przekraczają granice, podczas gdy nawyki i kultury ekonomiczne się różnią. Zbudowanie wspólnego języka bez zacierania różnic jest częścią tego wyzwania. Od czasu do czasu łapię się na tym, że znów robię Wardrome: uniwersum zasad, konsekwencji i wyborów. Tyle że tym razem nie chcę, aby na start potrzebny był doktorat. A przede wszystkim nie chcę uczyć dziecka, jak stać się bogatym. Chciałbym pomóc mu zrozumieć, że dokonywanie wyborów to umiejętność – i że nauczenie się jej wcześnie może zmienić bardzo wiele.
Za projektem o tak szerokim zasięgu i grupie docelowej zawsze stoi niebanalna infrastruktura technologiczna. Jakie były najtrudniejsze wyzwania przy projektowaniu i skalowaniu tego typu platformy?
Największą trudnością jest sprawienie, by trudności nie było widać. Dziecko musi wejść do YOBY i zacząć grać. Nie powinno wiedzieć nic o architekturze, synchronizacji, uprawnieniach czy bazach danych. Za kulisami współistnieją jednak jego ścieżka, ścieżka rodziny, klasa, nauczyciel, zajęcia dydaktyczne, treści, quizy, subskrypcje i siedem języków. Dla dziecka ma to być staw. Dla tego, kto go buduje, to całe miasto. Delikatną kwestią jest utrzymanie razem dwóch światów bez wyrządzania krzywdy żadnemu z nich. Nauczyciel potrzebuje narzędzi do towarzyszenia i obserwacji; rodzina – do zrozumienia i uczestnictwa; dziecko – poczucia swobody zabawy. Jeśli zamienię staw w dziennik elektroniczny, poniosę porażkę, nawet jeśli wszystkie funkcje będą działać bez zarzutu. A ponieważ mamy do czynienia z nieletnimi, bezpieczeństwo, prywatność i rozdział ról nie są regulacyjną dekoracją – muszą znajdować się w fundamentach. Siedem języków dokłada kolejną warstwę. Tłumaczenie to nie zastępowanie słów. Zmienia się rytm zdań, punkty odniesienia, układ przestrzeni w interfejsie, a czasem sam sens przykładu. Dlatego wymiar międzynarodowy nie może pojawić się w ostatniej chwili jako dodatkowy przycisk. Również sztuczną inteligencję należy stosować z umiarem. Może pomóc w przygotowaniu treści, dostosowaniu aktywności, interpretacji zapytań. Nie powierzyłbym jednak automatycznie każdej postaci modelowi językowemu tylko dlatego, że dziś jest to możliwe. Produkt edukacyjny dla dzieci potrzebuje jasnych granic, spójnych zachowań i rozpoznawalnej odpowiedzialności. Wiedza o tym, kiedy nie używać AI, staje się niemal tak samo ważna jak umiejętność jej używania. Jeśli chodzi o skalowalność, mamy tę dotyczącą serwerów, jednoczesnych zapytań i stanów do zachowania; jest też jednak inna, mniej efektowna – skalowalność złożoności. Jak dodać postać, nie psując trzech gier? Jak wprowadzić mechanikę bez przepisywania połowy świata? Po setkach tysięcy linijek spaghetti PHP w Wardrome te pytania są mi szczególnie bliskie. Swoje już w tej kwestii odsłużyłem, dziękuję. Nie opowiadałbym o skalowalności YOBY jako o zwycięstwie przed milionami użytkowników, których jeszcze nie ma. Platforma musi rosnąć, spotykać prawdziwe szkoły i rodziny, być korygowana przez to, co odkryjemy podczas jej używania. Na razie mój cel jest bardzo konkretny: aby za żabą potrafiącą nauczyć czegoś dziecko stała cała niezbędna technologia – i aby żadne z nich nie musiało tego zauważyć.
Gdybyś miał dać jedną radę firmie lub profesjonaliście, który chce dziś zacząć cyfryzować i automatyzować swoje procesy, nie gubiąc się w morzu nowych technologii – od czego zasugerowałbyś zacząć?
Powiedziałbym, żeby zacząć od tego, co irytuje. Nie od oprogramowania i nawet nie od sztucznej inteligencji, która ostatnio jest proponowana jako uniwersalna odpowiedź, zanim ktokolwiek zdążył sformułować pytanie. Poprosiłbym przedsiębiorcę, by opowiedział mi o swoim zwykłym dniu. Gdzie zatrzymuje się praca, kto czeka na informację, jakie dane są przepisywane dwa razy, jaka procedura przetrwała tylko dlatego, że nikt nie znalazł czasu, by ją zakwestionować? Cyfrowe rewolucje często zaczynają się od drobnej uciążliwości powtarzanej każdego ranka. Przez lata doradztwo oznaczało przede wszystkim wybór: kupujemy gotowy produkt i dopasowujemy firmę do jego reguł, albo budujemy coś szytego na miarę i wliczamy w koszty miesiące pracy? Dla wielu przedsiębiorstw ta druga opcja była poza zasięgiem. Wchodziły więc gigantyczne systemy, pełne nieużywanych funkcji, a wszyscy cierpliwie uczyli się chodzić naokoło. Dziś ten dystans znacznie się zmniejszył. Nowoczesne narzędzia oraz AI stosowana w programowaniu pozwalają przejść od analizy problemu do działającego produktu w tempie, które jeszcze kilka lat temu wydawałoby się nieprawdopodobne. Nie oznacza to, że inżynieria, bezpieczeństwo i utrzymanie stały się opcjonalne. Oznacza to, że coraz częściej samo doradztwo jest już produktem: rozmawiam z ludźmi, rozumiem proces, buduję potrzebne narzędzie i koryguję je wspólnie z tymi, którzy z niego korzystają. Nie sprzedaję złożoności w nadziei, że prędzej czy później okaże się przydatna. Zmienia się też wartość tego rzemiosła. Skoro pisanie kodu zajmuje mniej czasu, jeszcze ważniejsza staje się wiedza o tym, co w ogóle warto napisać. Oraz umiejętność rozpoznania, kiedy prośba ukrywa inny problem. Zautomatyzowanie błędnego procesu nie czyni go lepszym – sprawia jedynie, że jest błędny z nienaganną punktualnością. Zacząłbym więc od małego, mierzalnego przypadku, może mało spektakularnego. Rozwiązałbym go, zaobserwował efekt i dopiero wtedy przeszedł do kolejnego. Nie zawsze potrzeba planu pięcioletniego, stu slajdów i trzech komitetów, by ustalić harmonogram spotkań. Czasem wystarczy dwadzieścia minut z osobą, która każdego dnia spina pracę innych. Jeśli pytają mnie, od czego zacząć, moje pytanie brzmi: „Czego nie możesz już znieść w swojej codziennej pracy?”. Często jest to już gotowa specyfikacja funkcjonalna, wypowiedziana wreszcie ludzkim językiem.
Patrząc w przyszłość na najbliższe lata: jaka jest kolejna granica technologiczna lub wyzwanie twórcze, które ekscytuje Cię najbardziej – zarówno osobiście, jak i zawodowo?
Zaczynałem programować w czasach, gdy liczyło się kilobajty. Każdemu pomysłowi towarzyszyły negocjacje z pamięcią, z procesorem, z dostępnym czasem. Spędziłem dekady, pytając siebie nie tylko o to, co chciałbym zbudować, ale czy maszyna mi na to pozwoli. Dziś coraz częściej dzieje się odwrotnie: maszyna może pomóc mi to zrobić, a to ja muszę zdecydować, czy pomysł jest tego wart. Dla kogoś, kto zawsze miał ich za dużo, niekoniecznie jest to dobra wiadomość. Wierzę, że prawdziwie interesująca przyszłość sztucznej inteligencji zacznie się wtedy, gdy przestaniemy wymieniać ją w każdym zdaniu. Dziś przyklejamy ją do produktów, umieszczamy na szyldach, nieustannie żądamy, by udowadniała swoje istnienie. Pewnego dnia stanie się zwyczajną częścią oprogramowania, jak baza danych czy połączenie sieciowe. Pytanie wróci na właściwe tory: czy to narzędzie jest potrzebne? Czy dobrze wykonuje swoją pracę? Czy szanuje tego, kto z niego korzysta? Najbardziej interesuje mnie zmiana interfejsów. Przez lata uczyliśmy ludzi mówić językiem maszyn: pola do wypełnienia, menu, narzucone ścieżki. Teraz zaczynamy budować systemy, które potrafią zrozumieć intencje i kontekst, nie wymagając zawsze, by ktoś tłumaczył swój problem na format przewidziany przez programistę. Przyciski nie znikną i może to lepiej. Będziemy jednak mogli usunąć mnóstwo zbędnego wysiłku z naszej relacji z technologią. Jest jedna granica, której nie chciałbym przekroczyć: delegowanie zadania nie oznacza delegowania odpowiedzialności. System zdolny zrobić wiele musi również pozwalać nam zrozumieć, co robi, poprawić go, zatrzymać, poddać dyskusji jego wybory. Nie marzę o maszynach, które decydują o wszystkim za nas. Wolę maszyny, które pomagają nam podejmować lepsze decyzje. To mniej spektakularne, ale wydaje mi się znacznie bardziej cywilizowane. Na płaszczyźnie osobistej odzyskuję wolność, którą znałem jako chłopak. Mogę przejść od gry do platformy edukacyjnej, od systemu informacyjnego do narzędzia dla firmy i przetestować pomysły, które kiedyś przez lata leżałyby nietknięte w zeszycie. To nie tak, że praca zniknęła. Ona się przesunęła. Coraz mniej liczy się mechaniczny trud pisania każdego fragmentu, a coraz bardziej zdolność widzenia całego systemu – wiedza o tym, o co zapytać, co skontrolować, co zostawić niedokończone. Spędziłem życie, ucząc się rozmawiać z komputerami. Teraz komputery zaczynają rozmawiać z nami. Wydaje mi się, że to dobra okazja, by przypomnieć sobie, że nie programowałem dla samej satysfakcji zapełniania plików kodem: programowałem, ponieważ chciałem zobaczyć, jak pomysł staje się czymś, czego inny człowiek może używać, w czym może zamieszkać, a może i to przekształcić. Nie wiem, jaka będzie kolejna przełomowa technologia. Wiem, że nadal będę siadać przed ekranem, pytając samego siebie: „a gdybyśmy zrobili to tak?”. Różnica polega na tym, że dziś ekran czasami ma już własne zdanie. Nie zawsze dobre.
Kontakt
LinkedIn: https://www.linkedin.com/in/rpiana/
Strona osobista: https://ricardopiana.com/
Wardrome: https://wardrome.com/
Vistagare: https://vistagare.it/
YOBY: https://yoby.fun/




